अर्थतन्त्रको वास्तविक आधार केलाई मान्ने?

नेपालको अर्थतन्त्र आज गम्भीर संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ। बाहिरबाट हेर्दा बैंक चलिरहेका छन्, बजार खुला छ, व्यापार भइरहेकै देखिन्छ। तर भित्री यथार्थ फरक छ। सुकुमबासीदेखि श्रमजीवी वर्गसम्म, साना व्यवसायीदेखि मध्यम वर्गसम्म सबै तहमा आर्थिक असुरक्षा बढिरहेको छ। अझ चिन्ताको विषय के हो भने—राज्यको नीतिले अर्थतन्त्रलाई चलाउने मुख्य वर्गलाई नै कमजोर बनाउँदै लगेको देखिन्छ।

कुनै पनि देशको अर्थतन्त्र केवल ठूला उद्योग वा सीमित व्यापारिक घरानाले मात्रै धान्दैन। बजारलाई चलायमान बनाउने शक्ति भनेको मध्यम वर्ग, श्रमजीवी समुदाय र साना तथा मझौला व्यवसाय हुन्। एउटा श्रमिकले कमाएको अधिकांश आम्दानी पुनः बजारमै खर्च गर्छ। त्यही खर्चले पसल चलाउँछ, उत्पादन बिक्री गराउँछ, सेवा क्षेत्रलाई सक्रिय बनाउँछ र अन्ततः राज्यको राजस्व बढाउँछ। तर सरकारले यही आधारभूत आर्थिक चक्रलाई पर्याप्त महत्व दिएको देखिँदैन।

घट्दो ऋण प्रवाह र बढ्दो आर्थिक संकट

आज बैंकहरूमा तरलता हुँदा हुँदै पनि ऋण प्रवाह घटिरहेको छ। पछिल्ला महिनाहरूमा अर्बौँ रुपैयाँ बैंकबाट बजारमा जान सकेको छैन। यसको मुख्य कारण व्यवसायीहरूको आत्मविश्वास कमजोर हुनु हो। हजारौँ व्यवसायी कालोसूचीमा परेका छन्। उनीहरूले बैंकको ऋण तिर्न सकेका छैनन्, कर बुझाउन सकेका छैनन्, र राज्यले पनि अपेक्षित राजस्व संकलन गर्न सकेको छैन।

यदि यही अवस्था लामो समयसम्म रहिरह्यो भने यसको असर निजी क्षेत्रमा मात्र सीमित रहने छैन। बैंकिङ, बीमा, दूरसञ्चार, सहकारी लगायतका क्षेत्रहरू पनि प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुनेछन्। किनकि राज्यको कर प्रणाली अन्ततः बजारको सक्रियतामै निर्भर हुन्छ। बजार कमजोर भयो भने राजस्व स्वतः घट्छ।

पर्यटन : नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना

नेपालको अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्ने सबैभन्दा प्रभावकारी क्षेत्र पर्यटन हो। नेपालले प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाल, धार्मिक सम्पदा र सांस्कृतिक विविधताको माध्यमबाट विश्व बजारमा आफ्नो अलग पहिचान बनाउन सक्छ। तर दुर्भाग्यवश, पर्यटन क्षेत्रले पछिल्लो दशकमा निरन्तर झट्का व्यहोर्नुपर्‍यो।

पहिले भूकम्प, त्यसपछि कोभिड महामारी, अनि त्यसपछिका नीतिगत अस्थिरताले पर्यटन क्षेत्र कमजोर बन्यो। व्यवसायीहरू बल्लतल्ल उठ्न खोज्दा थप कर र भ्याटको बोझ थपियो। परिणामस्वरूप ठूला र पहुँच भएका व्यवसाय टिके, तर साना तथा मध्यम व्यवसायी संकटमा परे।

पर्यटनसँगै कृषि र रोजगारी पनि जोडिन्छ

पर्यटनलाई केवल पर्यटक संख्या बढाउने विषयको रूपमा मात्रै हेर्नु हुँदैन। यसको प्रभाव कृषि, रोजगारी, उत्पादन र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ।

यदि सरकारले होटल तथा पर्यटन क्षेत्रमा स्थानीय कृषि उत्पादन अनिवार्य प्रयोग गर्ने नीति ल्याउने हो भने किसानको उत्पादनले सुनिश्चित बजार पाउँछ। जब कृषि उत्पादनको खपत बढ्छ, किसानको आम्दानी बढ्छ, गाउँमा आर्थिक गतिविधि बढ्छ र युवाहरू पुनः कृषिमा फर्किने वातावरण तयार हुन्छ।

भुटानले आफ्नो पर्यटन नीतिमा यही मोडेल अपनाएको छ। नेपालले पनि पर्यटनलाई समग्र आर्थिक विकाससँग जोडेर दीर्घकालीन नीति बनाउन आवश्यक छ।

कोराला नाका र धार्मिक पर्यटनको अवसर

नेपाल अहिले चीन र भारत दुवैका रणनीतिक चासोको केन्द्रमा छ। चीन दक्षिणतर्फ व्यापार विस्तार गर्न चाहन्छ भने भारत आफ्ना धार्मिक पर्यटकलाई सहज पहुँच दिन चाहन्छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो भू-राजनीतिक र व्यापारिक सम्भावनालाई स्पष्ट रणनीतिसहित उपयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

कोराला नाका व्यवस्थित गर्न सकियो भने नेपाल धार्मिक पर्यटन र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको महत्वपूर्ण ट्रान्जिट केन्द्र बन्न सक्छ। अहिले पनि हजारौँ भारतीय नागरिक नेपाल हुँदै कैलाश–मानसरोवर यात्रा गरिरहेका छन्। यदि पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई यससँग प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकियो भने पर्यटन र व्यापार दुवै क्षेत्रमा ठूलो आर्थिक अवसर सिर्जना हुन सक्छ।

साना तथा मझौला व्यवसाय : अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड

ठूला उद्योगको उत्पादन गाउँ–सहरसम्म पुर्‍याउने काम साना तथा मझौला व्यवसायीले गर्छन्। रोजगारी सिर्जना गर्ने, स्थानीय बजार चलाउने, उपभोगलाई सक्रिय राख्ने र आर्थिक चक्रलाई निरन्तर गतिशील बनाउने वर्ग यही हो।

तर दुर्भाग्यवश, राज्यको कर प्रणालीले सबैभन्दा बढी दबाब पनि यही वर्गमाथि सिर्जना गरेको छ। सामान्य कारोबार बढ्नेबित्तिकै जटिल कर प्रणाली, भ्याट र प्रशासनिक बोझले व्यवसायीहरू थिचिन थालेका छन्।

धेरै देशहरूले साना व्यवसायलाई सुरुवाती चरणमा सहज कर प्रणाली, न्यून दर र संरक्षणको नीति अपनाउँछन्। नेपालले पनि “दर घटाउने, दायरा बढाउने” नीति अवलम्बन गर्न आवश्यक छ। व्यवसायलाई दण्डित गर्ने होइन, टिकाउन र विस्तार गर्न सहयोग गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

डलर भित्र्याउने क्षेत्रलाई प्रोत्साहन आवश्यक

पर्यटन, ट्रेकिङ, ट्राभल, कन्सल्टेन्सी, सूचना प्रविधि र सेवा निर्यातजस्ता क्षेत्रहरूले नेपालमा विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछन्। यही पूँजी अन्ततः अन्य क्षेत्रमा लगानी बन्छ। जलविद्युत् लगायतका क्षेत्रमा पछिल्लो समय बढेको निजी लगानीमा यिनै क्षेत्रबाट सिर्जित पूँजीको पनि महत्वपूर्ण भूमिका छ।

त्यसैले विदेशी मुद्रा भित्र्याउने क्षेत्रलाई करको अत्यधिक बोझले निरुत्साहित गर्नु हुँदैन। यस्ता क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्नु भनेको दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्वतर्फको लगानी हो।

अर्थतन्त्र बचाउने हो भने मध्यम वर्ग बचाउनुपर्छ

आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता भनेको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने वर्गलाई जोगाउनु हो। यदि साना व्यवसाय कमजोर भए, मध्यम वर्ग संकुचित भयो, र श्रमजीवी वर्गको क्रयशक्ति घट्यो भने बजार स्वतः कमजोर हुन्छ। बजार कमजोर भएपछि उद्योग, बैंक, राज्य सबै प्रभावित हुन्छन्।